2007/3/10
هه‌نجیر

هه‌نجیر یه‌کێکه‌ له‌ سه‌رنج ڕاکێشترین میوه‌کانی جیهان. پێش له‌وه‌ش مێژوو بنووسرێ، ئه‌م میوه‌یه‌ وه‌کوو خواردنێکی زۆر گرنگی مرۆڤ حسابی بۆ کراوه‌،ماوه‌یه‌کیش له‌به‌ر تامه‌ خۆشه‌که‌ی سه‌رنجی زۆر پادشا و ئمپراتۆری بۆ لای خۆی ڕاکێشاوه‌، به‌ڵام له‌ ده‌ورانێکیشدا خواردنی سه‌ره‌کی باڵنده‌کان بووه‌. له‌ شیری هه‌نجیر ئه‌لکحول، مه‌ی و جۆرێك ڕه‌نگی پارچه‌ ساز ده‌کرێ. له‌ گه‌ڵای هه‌نجیر بۆ ساف و سۆڵ کردنی عاج (ئه‌ندامی هه‌ندێك له‌ ئاژه‌ڵه‌کانه‌ بۆ پارێزگاری له‌ خۆیان) بۆ که‌ره‌سته‌ی تر، که‌ڵکی لێ وه‌رده‌گیرێ. بێجگه‌ له‌مانه‌ش له‌ توێکڵی دار هه‌نجیر جۆرێك گوریس دروست ده‌کرێ. هه‌نجیر جۆری زۆره‌، به‌ڵام خۆشترینیان هه‌نجیری ئه‌زمیره‌ که‌ به‌ناوی شاری ئه‌زمیره‌وه‌ له‌ تورکیا‌دا ناو نراوه‌، ئه‌م جۆره‌ هه‌نجیره‌ ئێستا له‌ کالیفۆرینای ئه‌مریکادا به‌رهه‌م ده‌هێنرێ. کاتێك چاو له‌ هه‌نجیرێکی گه‌وره‌ی گۆشتن ده‌که‌ین، له‌ ڕاستیدا ته‌نیا شتێکی کیسه‌یی ده‌بینین که‌ له‌ لای مله‌که‌یه‌وه‌ ته‌نگ بووه‌ته‌وه‌. له‌ نێو ئه‌م کیسه‌دا گوڵێکی زۆر هه‌یه‌ که‌ ده‌بنه‌ هۆی دروست بوونی گه‌ردێك، ئێمه‌ش به‌مانه‌ ده‌ڵێین تۆو، که‌ له‌ ڕاستیدا ئه‌مانه‌ تۆوی هه‌نجیر نین به‌ڵکوو خودی میوه‌ سه‌ره‌کیه‌که‌ی هه‌نجیرن. له‌ هه‌نجیری ئه‌زمیر Smyrua دا، کرده‌وه‌یه‌کی زۆر سه‌یر ڕوو ده‌دا. ئاوس (لقاح) بوون له‌ هه‌نجیری ئه‌زمیردا ته‌نیا به‌ هۆی گه‌رده‌ی کاپری Capri یه‌وه‌ ڕوو ده‌دا. هه‌رچه‌نده‌ هه‌نجیری کاپری گه‌رده‌یه‌کی زۆری تێدایه‌، به‌ڵام بۆ ئازاد کردنی ئه‌م گه‌رده‌گه‌له‌ و گه‌یاندنیان به‌ هه‌نجیری ئه‌زمیر، ته‌نیا به‌ جۆره‌ مێشووله‌یه‌کی بچووکه‌ ده‌کرێ که‌ له‌ زه‌رده‌واڵه ده‌چن و هه‌ر به‌ بۆنه‌ی ئه‌م کاره‌شیانه‌وه‌ ناویان نراوه‌ته‌ مێشووله‌ی هه‌نجیر. ئه‌م جۆره‌ مێشولانه‌ تاکوو هه‌نجیری کاپری بۆ تۆو (تخمگزاری) کردن ئاماده‌ ده‌بێ تێیدا ده‌ژین و پاشان هه‌نجیری کاپری به‌ جێ ده‌ێڵن و گه‌رده‌که‌ی له‌گه‌ڵ خۆیان ده‌به‌ن و کاتێك له‌ سه‌ر هه‌نجیری ئه‌زمیر ده‌نیشنه‌وه‌ گه‌رده‌کان به‌ سه‌ر گوڵه‌کانیدا بڵاو ده‌که‌نه‌وه‌. ئه‌زمیر یه‌کێك له‌ شاره‌ ناوداره‌کانی کوردستانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی تورکیا‌یه‌، بێجگه‌ له‌ ئه‌زمیریش له‌ زۆر شوێنی تری کوردستان دا هه‌نجیری به‌ناوبانگ هه‌یه‌، ناوچه‌ی کرماشاندا به‌ناوبانگترین هه‌نجیر هی ڕێژاوه‌ .

سه‌رچاوه‌:- پێگه‌ی(ناوخۆ)

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 12:30 | چینی: میوە
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (1) | تێبینی تۆ ؟
2007/2/3
پرتەقاڵ

 

دارێکی‌ بچووکه‌ له‌ تیره‌ی نارنجه‌کان و سه‌ر به‌ ده‌سته‌ی مزره‌مه‌نیه‌کان ه ‌، ....

‌ دارێکی جوانه‌، به‌ره‌که‌ی که‌ پرته‌قاڵه‌ وه‌ك نارنج وایه‌ و میوه‌یه‌کی زۆر به‌تامه‌ و ڤیتامینی B و C و کالسیۆم و ئه‌سید سیتریك و زۆر کانزای دیکه‌ی باشی تێدایه‌، گوڵه‌کانیشی چه‌رموو و بۆن خۆشن، پرته‌قاڵ بۆ ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ نه‌خۆشیی میزڵدان و شێرپه‌نجه‌ و شه‌کر و ڕیخۆڵه‌یان هه‌یه‌ زۆر باشه‌، ئه‌م میوه‌یه‌ له‌ سه‌ده‌ی شانزده‌هه‌می زایینی یه‌وه‌ به‌ هۆی پرته‌قاڵیه‌کانیه‌وه‌ گه‌یشته‌ ئه‌ورووپا. له‌ ده‌وارانی سه‌فه‌ویشدا که‌ پەیوه‌ندیی بازرگایی له‌ گه‌ڵ وڵاتی پرته‌قاڵ دامزرا و نه‌مامی پێوه‌ند (متوربه‌ کراو) دراوی پرته‌قاڵیان گه‌یانده‌ ئێران و پێوه‌ندیان دا به‌ دار میوه‌کانی ئەو‌ وڵاته‌وه‌. ئەورووپایه‌کان خۆیان بەو‌ میوه‌یه‌ ئه‌ڵێن ئاپل سین واته‌ سێوی چینی یان سێوی وڵاتی چین. جۆرێك پرته‌قاڵ هه‌یه‌ له‌ جێگای ئه‌وه‌ی ڕه‌نگی گۆشته‌که‌ی زه‌رد بێ، ڕه‌نگی سووره‌ و ناوه‌که‌ی وه‌ك خوێن وایه‌، هه‌ر بۆیه‌ پێی ئه‌ڵێن پرته‌قاڵی خوێنی یان سوور. پرته‌قاڵیش هه‌تاکوو ترشتر بێ نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ ڤیتامینی Cی زۆرتره‌.

سەرچاوە:- پێگەی (ناوخۆ)

 

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 15:50 | چینی: میوە
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (1) | تێبینی تۆ ؟
2007/2/3
پاراستنی خاك

هه‌ر دوو شیوه‌ی میکانیکی و نامیکانیکی بو پاراستنی سه‌رچاوه‌کانی خاک‌وئاو به کار دین. شیوازی میکانیکی وه‌ک: تراس‌لیدانTerracing ، درووستکردنی ئاوه‌روی لاده‌ر، و درووستکردنی له‌مپه‌ر؛ هه‌روه‌ها شیوازی نامیکانیکی وه‌کوو که‌لکوه‌گرتنی گونجاو له زه‌وی، بلاوکردنی په ین به شیوه‌ی گونجاو، کیلانی درووست و گورینی چاندی(تناوب زراعی).

ده‌توانین بلین که پاراستن به شیوه‌ی میکانیکی به واته‌ی به‌ره‌نگاری راسته‌خویه له گه‌ل دیارده‌ی رامالانی خاک (Soil Erosion). ئه‌مه‌ش له بارودوخیکدا ده‌بی که خاک بو خوی توانای خوراگری نیه له به‌رامبه‌ر فاکتوره‌کانی رامالان، بویه‌ش پیوسته کاردانه‌وه‌یان سنووردار بکریت. شیوازی نامیکانیکیش به واتای به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی ناراسته‌وخویه له گه‌ل رامالان و زورتر پیشگرتنه له‌و دیارده‌یه له ریگای به بنه‌ماوه‌رگرتنی هیندیک پیوه‌ری به‌ریوه‌به‌رایه‌تی نویی زه‌وی.

شیوازه‌کانی پاراستنی میکانیکی به کیشه‌ن و له بواری ئابووریشه‌وه گرانن. ته‌نیا له کاتیکدا که‌لکیان لیی‌وه‌رده‌گرن که:1 ـ له به‌ر هیندیک هوکار ئه‌نجامدانی پاراستن به شیوه‌کانی نامیکانیکی مه‌یسر نه‌بیت. بو وینه چاندنی رووه‌ک له بیاباندا.2 ـ به‌رژه‌وه‌ندی زورتر بیت له مه‌سره‌فه‌کانی.3 ـ زور پیوست بیت وه‌کوو پیشگرتن له رامالانی زور به هیزی زه‌وی یان درووستبوونی چال و قورت که ده‌بیته هوی له‌که‌لک که‌وتنی زه‌وی بویه‌ش وه‌زیران ناچار ده‌بن به‌جیی بهیلن و روو له شاره‌کان بکه‌ن. هه‌روه‌ها له دوخیکدا که هه‌ره‌شه‌ی پربوونه‌وه‌ی ئاوه‌روکانی ئاودیری و به‌نداوه‌کان و خرابوونی ریگاکان له ئارادا بیت.پاراستن به شیوازه‌کانی میکانیکی و نامیکانیکی ئالترناتیفی یه‌کتری نین به‌لکوو ته‌واوکه‌ری یه‌کترین. له هیندیک دوخدا به‌کارهینانی هه‌ر دوو شیوه پیویست ده‌بیت؛ له‌م دوخانه‌دا ده‌بی کرداری میکانیکی پیش له نامیکانیکی ئه‌نجام بدرین. پاراستنی نامیکانیکی بریتین له:
A ـ که‌لکوه‌رگرتنی راست له زه‌ویکه‌لکوه‌رگرتن له ته‌کنیکه‌کانی نویی کشتوکالی وه‌ک میکانیزاسیونی کشتوکال، به‌کارهینانی جوره‌کانی باشتری رووه‌ک، دانی کوود به زه‌وی و هتد له کاتیکدا ده‌توانن رولیان هه‌بی له به‌رزکردنه‌وه‌ی راده‌ی به‌رهه‌مهینان که هه‌‌له‌کانی خاک بو گه‌شه‌کردنی رووه‌ک باش بیت یان به واته‌یه‌کی دیکه، که‌لکوه‌رگرتن له زه‌وی به شیوازیکی راست ئه‌نجام بگریت. بو نموونه هیندیک زه‌وی زور لیژدارن و یان زور هه‌ژارن له بواری کانزاکاندا. ئه‌گه‌ر بیتوو به بی‌ره‌چاوگرتنی ئه‌م تایبه‌تمه‌ندییانه که‌لکیان لیی‌وه‌ربگیریت؛ ئه‌وا ورده‌ورده له ناوده‌چن و له که‌لک ده‌که‌ون. به واته‌یه‌کی زور گشتی ده‌توانین بلین که جوری که‌لکوه‌رگرتن له زه‌وی و دیارده‌ی رامالان، پیوه‌ندییه‌کی زور پته‌ویان هه‌یه. ئه‌گه‌ر که‌لکوه‌رگرتن ناژیرانه بی ئه‌وا راده‌ی رامالانی خاک زور به‌رز ده‌بیته‌وه. پروگرام‌دانان بو که‌لکوه‌رگرتنی راست له زه‌وی، سه‌ره‌رای توانست و هه‌لومه‌رجی زه‌وی بو خوی، پیوه‌ندی هه‌یه له گه‌ل فاکتوره‌کانی ئابووری، رامیاری، کومه‌لایه‌تی، سه‌رمایه‌دانانی خاوه‌ن زه‌وییه‌کان، ئامرازه‌کان، هیزی کریکار و ته‌نانه‌ت خواست و ئاره‌زووی وه‌رزیران. هه‌مووی ئه‌م فاکتورانه ده‌بی شی بکرینه‌وه. 
B ـ پاراستنی خاک به ریگای به‌ریوه‌به‌رایه‌تی کشتوکالیشیوازی هه‌له‌ی کشتوکال وه‌ک: که‌لکوه‌رگرتنی له راده‌به‌ده‌ر له زه‌وی و به بی‌ دانی فرتاله‌یزر، کیلانی زه‌وی له هیلی لیژایی‌دا و هتد ده‌بنه هوی رامالانی خاک. هه‌ر بویه پیویسته میتودی کشتوکالی گونجاو به کار بهیندریت بو کونترول کردنی رامالان. ده‌بی له بیر نه‌که‌ین که به‌ریوه‌به‌رایه‌تی کشتوکالی زور زیاتر له به‌ریوه‌به‌رایه‌تی زه‌وی ده‌بیته هوکاری کونترولی رامالانی خاک. له‌به‌ر ئه‌وه که هه‌روه‌ک له فورمولی جیهانی رامالاندا(A = RKLSCP) هاتووه، فاکتوری C (به‌ریوه‌به‌رایه‌تی کشتوکالی) له خرابترین حاله‌ت‌دا (1) داندراوه که له ریگای باشترکردنی به‌ریوه‌به‌رایه‌تیدا ده‌توانی بگاته 0.05. وه‌ک ده‌بیندری راده‌ی رامالانی خاک له به‌ریوه‌به‌رایه‌تیکی گونجاودا له‌چاو به‌ریو‌ه‌به‌رایه‌تیکی ناگونجاودا ده‌گاته 20/1(0.05) به‌لام فاکتوری P (پاراستن یان Conservation) له دوخیکدا که هیچ کرداریکی پاراستن ئه‌نجام نه‌دریت، (1) ره‌چاوه گیراوه و راده‌که‌ی ده‌توانی بگاته 0.5 دوای ئه‌نجامدانی کرداری پاراستنی. به‌م شیوه‌یه راده‌ی رامالان له به‌ریوه‌به‌رایه‌تیکی گونجاو له چاو خرابترین جوری به‌ریوه‌به‌رایه‌تی ده‌گاته 2/1 (0.5). هه‌ربویه به‌ریوه‌به‌رایه‌تی کشتوکالی ده‌توانی تا 15 به‌رابه‌ر رولی هه‌بی له که‌مکردنه‌وه‌ی راده‌ی رامالانی خاک(10/1 = 0.05/0.5) ئه‌م کارانه‌ی ژیره‌وه له به‌ریوه‌به‌رایه‌تی کشتوکالیدا ره‌چاو ده‌گیرین؛A . كيلانی زه‌وی به ریگای جوراوجور، راده‌ی رامالانی خاک که‌م ده‌کاته‌وه: کیلان، زه‌مینه‌یه‌کی باش و له‌بار بو چه‌که‌ره‌دان توو دابین ده‌کا، هه‌روه‌ها خوراگری خاک له به‌رامبه‌ر پیشوه‌چوونی ریشه که‌م ده‌کا بویه‌ش پوششیکی چروپر له‌ر سه‌ر خاک درووست ده‌بی و له ئاکامدا راده‌ی رامالانی خاک داده‌به‌زیت.هه‌روه‌ها کیلان ده‌بیته هوی زبر بوونی زیاتری به‌شه‌کانی سه‌رووی خاک. بویه‌ش راده‌ی رامالان داده‌به‌زینی. پیوه‌ندی نیوان زبری به‌شه‌کانی سه‌رووی خاک و راده‌ی رامالان به‌م شیوه‌یه‌ی خواره‌وه‌یه:                          
- 0.5 RE  α e  که E نیشانده‌ری راده‌ی رامالان و Rش نیشانده‌ری زبری به‌شه‌کانی سه‌رووی خاکه.
 کیلانی زه‌وی ده‌بیته هوی به‌رزبوونه‌وه‌ی ئینفلتریشن(Infiltration ). هه‌ر بویه‌ راده‌ی لافاو(Runoff) که‌م ده‌بیته‌وه. ئه‌مه‌ش خوی په‌یوه‌سته به جوری خاک. کیلانی ئه‌و زه‌وییانه‌ی زوو ورد ده‌بن، زیاتر ده‌بیته هوی به‌رزبوونه‌وه‌ی ئینفلتریشن. بویه ده‌توانین بلین که کاردانه‌وه‌ی کیلان له سه‌ر خاکه گله‌سووره‌کان(Clay) که‌مه له‌به‌ر ئه‌وه که ئه‌م جوره خاکانه به تایبه‌تی ئه‌گه‌ر ته‌ر بن؛ به سانایی ورد نابن. هه‌روه‌ها کاردانه‌وه‌ی کیلان له سه‌ر ئینفلتریشن په‌یوه‌سته به راده‌ی نه‌مایی خاک. واته ئه‌گه‌ر له نه‌ماییه‌کی مامناوه‌ندی‌دا زه‌وی بکیلدریت، ئه‌وا باشترین هه‌ل درووست ده‌کا له رووی فیزیکیدا و ئینفلتریشنیش به‌رز ده‌کاته‌وه. به‌لام به پیچه‌وانه‌ کیلانی زه‌وی ئه‌گه‌ر زور وشک بیت یان زور نه‌مدار بیت، راده‌ی ئینفلتریشن ناگوری و بگره که‌میشی ده‌کاته‌وه.کاردانه‌وه‌ی کیلان له سه‌ر به‌رزبوونی راده‌ی ئینفلتریشن، تایبه‌ته به کاته‌کانی دوای کیلان و دواتر وه‌کوو پیشتری لیدیته‌وه(وه‌ک ئه‌وه‌ی زه‌وی نه‌کیلدرابیت).
 ئه‌م دیارده‌یه له لایه‌ن Baverـه‌وه له خشته‌ی ژیره‌وه نیشان دراوه:
  خشته‌ی کاردانه‌وه‌ی کیلانی زه‌وی له سه‌ر به‌رزبوونه‌وه‌ی ئینفلتریشن
  کات به خووله‌ک  
جوری کیلان10203040
  % لافاو  
درمغکیشان به قولایی 10 سانتیمیتر4304565
کیلان به پیمه‌ره به قولایی 10 ـ 12 سانتیمیتر04439
  له به‌رامبه‌ر کاردانه‌وه‌ی پوزتیفی کیلانی زه‌وی بو که‌مکردنه‌وه‌ی راده‌ی رامالانی، جاری وایه ده‌بیته هوی زیادبوونی رامالان. بویه ده‌بی به‌م جورانه‌ی خواره‌وه زه‌وی نه‌کیلدریت‌:
ا ـ به جوریک که دوای کیلان، ورکه‌به‌رده‌کان بینه‌ سه‌رووی خاک. به‌م هوکاره که، بوشایی له ناو خاکدا به‌دی دیت که زیان ده‌گه‌ینه داکووتانی ریشه. له‌وه‌ها دوخیکدا هه‌لدانی پوششی رووه‌کی راده‌وه‌ستی یان خوود زور که‌م ده‌بیته‌وه. له هه‌ر دوو حاله‌تدا راده‌ی رامالان به‌رز ده‌بیته‌وه. 
ب ـ  ئه‌گه‌ر زه‌وی هه‌ر به یه‌ک جور ئامیر بکیلدریت؛ ئه‌م کاره له ماوه‌یه‌کی دریژدا ده‌بیته هوی درووستبونی حاله‌تیک که خاکی کیلدراو له شوینه لیژداره‌کاندا هه‌لبخلیسکیت. 
ج ـ جوریک که دوای کیلان، پیکهاته‌ی ناله‌باری ژیره‌وه‌ی خاک بیته سه‌ره‌وه. ئه‌م ره‌وته له کوتاییدا ده‌بیته هوی له‌که‌لک که‌وتنی زه‌وی.  
د ـ جوریک که دوای کیلان، هه‌لیکی باش بو ژیانکردن و زیادکردنی ده‌عبای زیانبار، نه‌خوشییه‌کان و ئافه‌ته‌کان برخسیت. له وه‌ها هه‌لیکدا په‌ره‌سه‌ندنی رووه‌که‌کان سنووردار ده‌کریت و له ئاکامدا راده‌ی رامالان به‌رز ده‌بیته‌وه. ئه‌گه‌ریش کیلان زور پیویست بکات؛ ئه‌وا ده‌بی میتودی گونجاو بو کونترولکردنی ئه‌و نه‌خوشییانه و ده‌عبایانه ره‌چاو بگریت. 
هـ ـ کاتیک هاوته‌ریب له گه‌ل لیژایی توپوگرافیکی، زه‌وی بکیلدریت.

 سه‌رچاوه‌:- پێگه‌ی (خاك پارێز)

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 15:31 | چینی: دیاری نه‌کراو
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/2/1
لۆکه

 

په‌مگ، لۆکه‌، وڕه‌، په‌مه‌، حه‌بی، ڕووەکێکی یه‌ك ساڵه‌ له‌ تیره‌ی په‌نیرۆکه‌کان ه‌، .....

لاسکێکی ئه‌ستوور و کورت و په‌لی ناسك و باریك و گه‌ڵای پان و گوڵی زه‌رد یان سووری هه‌یه‌ و باڵای له‌ 20 تا 80 سم به‌رز ده‌بێ. دوای ئه‌وه‌ی قۆزڵاخه‌که‌ی گه‌یشت، ده‌می ئه‌کاته‌وه‌ و دانه‌گه‌لێك که‌ ده‌وریان به‌ تاڵی چه‌رموو گیراوه‌ له‌ نێویه‌وه‌ سه‌ر ده‌ر دێنن و هه‌ر ئه‌م تاڵه‌ چه‌رمووانه‌ن که‌ پێیان ئه‌ڵێن په‌موو. به‌ ده‌ست یان به‌ هۆی ماشین له‌ گیاکه‌ ئه‌کرێنه‌وه‌ و بۆ ڕستن و چنینی شت به‌کاری ئه‌به‌ن. باشترین په‌موو هی وڵاتی ئەمەریکا یه‌ که‌ گیایه‌که‌ی گوڵی چه‌رموو و تاڵه‌کانی جوان و درێژن و درێژیان ئه‌گاته‌ 8 سم. جۆرێکی دیکه‌ی په‌موو هی وڵاتی میسره‌ که‌ گوڵه‌که‌ی زه‌رده‌. له‌ هەندێك وڵاتی ئاسیاش دا په‌موو هه‌یه‌، به‌ڵام تاڵه‌کانی کورت و ئه‌ستوورن، له‌ کوردستانی تورکیا‌ به‌رهه‌م هێنانی په‌موو زۆر باوه‌، له‌ کوردستانی ئێرانیش دا له‌ ڕۆژئاوای شاری جوانڕۆ له‌ کێوه‌کانی دوان و ڕه‌مه‌ڕۆ و له‌شکرگادا دوو جۆری کێوی ئه‌م گیایه‌ به‌ شێوه‌ی خۆڕست ده‌ڕوێ، هه‌روه‌ها له‌ کێوی شاهۆ له‌ پاوه‌ و له‌ باشوری هه‌ورامانی ته‌خت دا جۆرێکی تری بینراوه‌ ، په‌موو دانه‌ یان دانه‌ په‌مووش ئه‌ده‌ن به‌ مه‌ڕ و ماڵات. ڕۆنی دانه‌کانیشی ئه‌گرن و له‌ دروست کردنی سابووندا به‌کاری دێنن. له‌ کتێبی فەرهەنگ نامهای گیاهاندا نووسراوه‌ که‌ نزیکه‌ی 20 جۆره‌ په‌موو هه‌یه‌ و به‌ چه‌ندین شوێنی جیهاندا بڵاویه‌یان کردووه‌. به‌ڕێز ئه‌میر ئه‌مینی له‌ کتێبه‌که‌ی خۆیدا له‌ لاپه‌ڕه‌ی 107 دا له‌ سه‌ر په‌موو ده‌نووسێ: ئه‌و جۆره‌ی که‌ له‌ شاهۆ بینراوه‌ له‌ لایه‌ن منه‌وه‌ دراوه‌ به‌ ڕانکۆی ڕازی له‌ کرماشان، له‌ کوتراوی تۆوی په‌موو و کوڵێندراوه‌که‌ی له‌گه‌ڵ جه‌فت بۆ ده‌رمانی بێ مه‌یلیی ده‌بێ، هه‌روه‌ها کوڵێندراوی گه‌لآکان و تۆوه‌که‌ی له‌گوڵ تۆوی به‌ڵاڵووك بابۆنه‌ ده‌رمانی هه‌موو جۆره‌ برینێکی گه‌ده‌یه‌ و کرمی ڕیخۆڵه‌یه .

سەرچاوە:-(www.nawxo.org)

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 14:07 | چینی: بەروبوومی کێڵگە
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/25
پەتاتە

 

سێفه‌زه‌مینی، سێوه‌عه‌رزیله‌، سێوك،یه‌ره‌لماسی، سێف زه‌مینی، سێوه‌زه‌مینی، ڕوه‌کێکی چه‌ند ساڵه‌یه‌ له‌ تیره‌ی باینجانه‌کانه‌ ،گه‌ڵاکانی بڕاوبڕاو و گوڵه‌کانی چه‌رموو یان به‌نه‌وشن و لاسکێکی درێژی هه‌یه‌ و به‌رزیه‌که‌ی ئه‌گاته‌ 60 سم، گیا و گوڵه‌که‌ی زۆر ژه‌هراوین، به‌ڵام له‌ ژێره‌وه‌ له‌ بن زه‌ویدا سه‌لکێکی ڕه‌نگ سه‌وز یان سه‌وزی مه‌یله‌و زه‌ردی هه‌یه‌ که‌ بۆ خوارده‌مه‌نیی مرۆڤ زۆر پێویسته‌، ده‌سته‌ و تاقمی په‌تاته‌ش له‌ ڕووی ڕه‌نگی گوڵ و پێستی سه‌لکی په‌تاته‌که‌وه‌ دابه‌ش کراون. فکول (له‌ روانگه‌ی شیمیایه‌وه‌ هه‌مان نیشاسته‌ی پێ ئه‌ڵێن که‌ وه‌ك گه‌ردێکی سپی له‌ دانه‌وێڵه‌ی وه‌ك گه‌نم و جۆ و برنج و .. ده‌گیرێ، که‌ له‌ په‌تاته‌دا فکولی پێ ده‌ڵێن) و ڤیتامین C ی زۆری تێدایه‌، به‌تایبه‌تی به‌ گه‌رمی. ئه‌م گیایه‌ به‌ چه‌ند پله‌ دابه‌ش ده‌کرێ، وه‌ك زوو ڕه‌س، وه‌خت ڕه‌س و دێر ڕه‌س. له‌ په‌تاته‌ زۆر چێشت و خوارده‌مه‌نی دروست ده‌کرێ و بۆ ساز کردنی ئه‌لکحولیش که‌ڵکی لێ وه‌ر ئه‌گرن ، یه‌که‌م جار په‌تاته‌ له‌ کوێ وه‌ هاتووه‌؟ که‌ باسی په‌تاته‌ ده‌کرێ مرۆڤ یه‌کسه‌ر بیری ده‌چێته‌ سه‌ر وڵاتیئیرلاند. هۆیه‌که‌شی ئه‌وه‌یه‌ که‌ په‌تاته‌ له‌ مێژووی وڵاتی ئیرلاندا ڕۆڵێکی کاریگه‌ری هه‌بووه‌، زیاتر له‌ سه‌د ساڵ له‌مه‌وبه‌ر خه‌ڵکی ئیرلاند به‌ته‌واوه‌تی پشتیان به‌ په‌تاته‌ به‌ستبوو و به‌ هێزێکی سه‌رکه‌وتووی خۆیانیان داده‌نا، دوای ساڵی 1846 نه‌خۆشی له‌ په‌تاته‌که‌یانی دا و به‌ته‌واوه‌تی داهاتی ئه‌و ساڵه‌یانی له‌ نێو برد و زیاتر له‌ 600 که‌س له‌ خه‌ڵکی ئیرلاند له‌ برسان مردن! سه‌ره‌ڕای ئه‌مه‌ش په‌تاته‌ی ناسراو به‌ ناوی ئیرلانده‌وه‌ ناسراوه‌. په‌تاته‌ به‌رهه‌می خه‌ڵکی اکوادور و پیرۆه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌مرۆش په‌تاته‌ به‌ شێوه‌ی خۆرست له‌و وڵاتانه‌دا ده‌ڕوێ. کاتێك ئیسپانولیه‌کان هاتووچۆی پیرۆیان کرد، په‌تاته‌یان دی وه‌ و له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی شانزده‌هه‌م دا په‌تاته‌یان له‌گه‌ڵ خۆیان برده‌وه‌ بۆ ئیسپانیا و له‌ نێو خه‌ڵکی ئه‌وێدا بڵاویان کرده‌وه‌. هه‌ندێکیش له‌و باوه‌ڕه‌دان که‌یه‌که‌م جار ئیسپانولیایه‌کان په‌تاته‌یان بردووه‌ته‌ باکووری ئه‌مه‌ریکاش. به‌ڵام به‌ڵگه‌ به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ که‌ یه‌که‌م جار  له‌ ساڵی 1719 دا له‌ ئیرله‌نده‌وه‌ گه‌یشتووه‌ته‌ ئه‌مه‌ریکا. په‌تاته‌ش هه‌ر وه‌ك ته‌ماته‌ و تووتن، سه‌ر به‌ بنه‌ماڵه‌ی ڕه‌زڵه‌کانه‌، سه‌لکی په‌تاته‌ که‌ له‌ ژێر خاکه‌که‌وه‌یه‌ له‌ ڕاستیدا ئه‌مه‌ چه‌که‌ره‌ی نه‌پشکووتی ڕووه‌کی په‌تاته‌ن، په‌تاته‌ی ئه‌مڕۆش له‌ گه‌ڵ باپیرانی ئه‌مه‌ریکایی خۆی زۆر جیاوازی هه‌یه‌ و ئه‌م جیاوازیه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ شێوه‌ی چاندن و به‌رهه‌م هێنانی. ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ په‌تاته‌ ده‌چێنن، به‌رده‌وام تێده‌کۆشن، که‌ په‌تاته‌یه‌کی تایبه‌تی بدۆزنه‌وه‌، که‌ بتوانێ له‌ هه‌موو شوێنێکدا به‌رهه‌م بهێندرێ و له‌ به‌رامبه‌ر نه‌خۆشیی ڕووه‌که‌کانه‌وه‌ خۆی ڕاگرێ. هه‌روه‌ها سه‌لکه‌که‌ی بێ که‌م کوڕی و ته‌رزه‌که‌شی (گیاکه‌ی) بۆنخۆش و جوان و به‌تام و ڕه‌نگ جوان بێ. له‌ به‌ر ئه‌م هۆیه‌شه‌ که‌ جوتیاره‌کان تۆوی ڕووه‌کێك دیاری ده‌که‌ن که‌ ئه‌م باشیانه‌ی هه‌بێ. هه‌روه‌ك ده‌زانین په‌تاته‌ به‌ تۆو ناچێندرێ به‌ڵکوو له‌ ڕووه‌کێك که‌ چه‌که‌ره‌ ده‌که‌ن به‌ده‌ست دێ، ئه‌م چه‌که‌رانه‌ش ڕووه‌کێکی نوێ پێک دێنن که‌ گوڵه‌کانی چه‌رموو یان ئه‌غه‌وانین. باڵای په‌تاته‌ ده‌گاته‌ یه‌ك مه‌تر. کاتێکیش گه‌ڵای په‌تاته‌ سیس بوو، نیشانه‌ی ئه‌وه‌یه‌ که‌ کاتی کۆکردنه‌وه‌ی سه‌لکه‌کانیه‌تی. په‌تاته‌ زۆرتر بۆ خواردن ده‌چێندرێ، به‌ڵام به‌رهه‌می تریی وه‌ك گه‌ردی په‌تاته‌ (نیشاسته‌) هه‌یه‌ و بۆ دروست کردنی خواردنه‌وه‌ی ئه‌لکحولیش به‌کاری ده‌به‌ن .

 سه‌رچاوه‌ :- پێگه‌ی (www.nawxo.org)

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 11:59 | چینی: دیاری نه‌کراو
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/23
تەماتە
ته‌ماته‌ سه‌ر به‌ سه‌وزیه‌کانه‌ یان میوه‌کان؟ دیاره‌ زۆر گرنگ نییه‌ که‌ ته‌ماته‌ سه‌ر به‌ هه‌رکامیان بێ، چوونکە هه‌رجۆرێك بێ له‌ ئەمەریکادا  به‌ سه‌وزییه‌کانی داده‌نێن

 شتێکی جێگای سە رنج ئه‌وه‌یه‌ که‌ دیوانی باڵای وڵاتی (اتزونی) ده‌نگی داوه‌ که‌ ته‌ماته‌ سه‌ر به‌ کام ده‌سته‌ بێ؟ له‌ ڕوانگه‌ی ڕووه‌ك ناسیه‌وه‌ ته‌ماته‌ به‌ میوه‌ ده‌ژمێردرێ و له‌مه‌دا گومانێك نییه‌. به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ سۆس و دۆشاوی جۆراوجۆری لێ دروست ده‌کرێ بۆ تامی چێشت و به‌م هۆیه‌وه‌ له‌ بازاڕی بازرگانیدا جێگای سەرنجه‌، دیوانی به‌رزی ئەمەریکا له‌ ساڵی 1893دا ده‌نگی دا و بڕیاری له‌ سه‌ر داوه‌ که‌ ته‌ماته‌ سه‌ر به‌ سه‌وزەکان بێت‌. یەکەم جار ته‌ماته‌ به‌ شێوه‌ی خۆڕست له‌ باشووری ئەمەریکا واتە وڵاتانی (پیرۆ) و (ئه‌کوادۆر) و (بلیوی) دۆزرایه‌وه‌. زۆر پێش له‌وه‌ی که‌ کریستۆڤەر کۆلۆمبۆس پێ بنێته‌ ئه‌م  (قاره‌) نوێیه‌وه‌، ته‌ماته‌ له‌ وڵاتی (مەکسیك)دا ده‌چێندرا و ڕه‌نگه‌ یه‌که‌م جاریش هه‌ر له‌ (مەکسیك)ه‌وه‌ گه‌یشتبێته‌ ئەوروپا. یەکەم جار که‌ باسی ته‌ماته‌ له‌ زمانه‌ ئەوروپاییه‌کان دا کراوه‌، له‌ (ئیتالیا)دا بووە‌ ئه‌ویش ساڵی 1554 بوو که‌ وه‌ك سێوی زێڕین ناویان بردووه‌ و پێیان وایه‌ که‌ له‌ سه‌ره‌تادا ته‌ماته‌یه‌کی ڕه‌نگ زه‌رد گه‌یشتووه‌ته‌ ئەوروپا.پێش کۆتایی سه‌ده‌ی شانزده‌یه‌م ته‌ماته‌ له‌ باخه‌کانی ئینگلیز، ئسپانیا، ئیتالیا و فه‌ڕەنسا‌دا ده‌چێندرا و وه‌ك به‌رهه‌مێك جێگای سەرنج چاوی لێنه‌ده‌کرا. له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی حه‌ڤده‌یه‌مه‌وه‌ خه‌ڵکی وڵاتانی ئەوروپا، ته‌ماته‌یان له‌گه‌ڵ خواردن ده‌خوارد. یه‌که‌م که‌سیش که‌ ته‌ماته‌ی له‌ (ئتازونی)دا چاند (تۆماس جه‌فرسه‌ن) بوو ‌ له‌ ساڵی 1781، به‌ڵام له‌و کاته‌دا خه‌ڵکێکی زۆر پێیان وابوو ته‌ماته‌ ژه‌هراوییه‌، تاکوو ساڵی 1900 ئه‌وجار له‌و وڵاته‌دا خه‌ڵك که‌ڵکیان لێوه‌ر دەگرت. ڕووه‌کی ته‌ماته‌ سه‌ر به‌ بنه‌ماڵه‌ی په‌تاته‌ و تووتنه‌. ماوه‌ی به‌رهه‌مدانی درێژه‌ و پێویستی به‌ ڕووناکایی و خاکی باش و به‌هێز هه‌یه‌ و ئاوی پێویسته‌. له‌ باکووری ئەوروپا و باکووری (ئتازونی)دا ته‌ماته‌ له‌ زستانیشدا له‌ گوڵخانه‌کاندا به‌ به‌رهه‌م دێ و له‌ ولا‌یە‌تی کالیفۆرنیا و تەکساس و مەکسیکۆش دا له‌ وه‌رزی زستاندا له‌ مه‌زرادا به‌رهه‌م ده‌دا. ته‌ماته‌ی زستانی به‌ سه‌وزی ده‌یکه‌ننه‌وه‌ و ڕه‌وانه‌ی بازاڕی ده‌که‌ن و تاکوو ده‌گاته‌ بازاڕ، له‌ نێو ڕێگادا ڕه‌نگی سوور ده‌بێ .

سەرچاوە :- پێگەی (www.nawxo.org)

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 13:25 | چینی: سەوزە
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/21
فه‌رهه‌نگ

کوردی 

English 

 رووه‌ك ناسی، گیازانی:

 Botany

 (گه‌ڵای) نووك باریك:

Acuminate 

 به‌باربوون (ئاوسبوون، چاتبوون) به‌ هۆی باوه‌وه‌:

Anemophilous 

 رووه‌كی یه‌كساڵی :

 Annual

 سه‌ر، نووك، تیژایی :

Apex 

 ته‌نیشتی، به‌ته‌واوی نزیك و ته‌نیشتی :

Appressed 

 دارئاسا، وه‌کوو دار :

Arborescent 

 هۆرمۆنی رووه‌کی، ئاوکسن :

Auxin 

 گۆشه‌ی نێوان لق و گه‌ڵا :

Axil 

 توێكڵی دار :

Bark 

 بن، پایه، ‌هیم :

Base 

 پانایی گه‌ڵا، په‌ڕه :

Blade 

 شكۆفه‌كردن، گه‌شه‌كردن :

Bloom 

 شکۆفە ی( گوڵ) :

 Blossom

 تاج ‌گه‌ڵا، براكت، گه‌ڵای بچوکی ژێر گوڵ :

Bract 

 لق، چڵ، په‌ل :

Branch 

 چڵێکی بچوك، له‌ژگ، هاچه‌ :

Branchlet 

 چرۆ، گۆپکه‌، خونچه‌ :

Bud 

 پیوازی گوڵ، پیواز؛ گۆپكه‌ :

Bulb 

 به‌رگی گوڵ، كاسه‌ی گوڵ :

Calyx 

 گه‌ڵای به‌ر، خرزك، کارپه‌ل :

Carpel 

 ده‌سته‌شکۆفه‌ی بزماری شکڵ :

Catkin, Ament 

 سێلولوز؛ ماده‌یەکه‌ که‌ دیواره‌کانی خانەی گیا پێك دێنێ :

Cellulose 

 سه‌وزێنه‌، کلۆرۆفیل :

Chlorophyll 

 لقی گه‌ڵاشکڵ، چلی‌ گه‌ڵائاسا :

Cladophyll 

 رووه‌کی دالیت، رووه‌کی سه‌رچوو، باداک :

 Climbing plant

 لقی سه‌رچوو، چڵی خۆ‌هه‌ڵواس :

 Climbing stem

 هێشوو :

 Cluster

 گه‌ڵای ئاوێته‌ :

 Compound leaf

 (گه‌ڵای) دڵی شکڵ :

 Cordate

 تاجی گه‌ڵا، جامی گوڵ، کۆرۆڵا :

 Corolla

 یه‌که‌م گه‌ڵا، له‌تکه‌، کۆتیلیدۆن :

 Cotyledon

 (گه‌ڵای) بزماری :

 Cuneate

 به‌رگی رووه‌ك :

 Cuticle

 گه‌ڵاڕێز، رووه‌کێك که‌ له‌ پایزدا گه‌ڵاکه‌ی ده‌وه‌رێ :

 Deciduous

 هه‌بوونی ئۆرگانی به‌رهه‌مه‌ێنانی نێرینه‌ و مێینه

‌ له گوڵگه‌لی جیاجیای یه‌ك چه‌شنیدا، دیۆیك :

 

Dioecious

 رووه‌کی دووله‌تکه‌یی، دووله‌تکه‌ :

 Dicotyledon

 دوومشاری :

 Doubly serrate

 میوه‌ی پێشه‌دار :

 Drupe

 رووه‌کێك که خۆی له‌سه‌ر رووه‌کێکی تر ده‌ئاڵێنێت، واته‌ به‌ هۆی

 ئه‌وه‌و ده‌ژی به‌ڵام بێ ئه‌وەی که مشه‌خۆر بێت، رووه‌کی هاوژین :

 

Epiphyte

 هه‌میشه‌سه‌وز، هه‌میشه‌به‌هار :

Evergreen 

 توێکڵدانه‌وه‌ :

Exfoliate 

 چه‌پکه‌ێکی بچوك، ‌هێشوو، کاکۆڵ :

Fascile 

 قه‌ڵش، درز، شه‌ق :

Fissure 

 لق و گه‌ڵا :

Foliage 

  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
  
نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 15:20 | چینی: فەرهەنگی کشتوکاڵی
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/21
هه‌نگ سه‌رچاوه‌ی خۆراكییان ڕوو له‌كه‌مبوونه‌وه ده‌كات
پسپۆڕانی مێروو له هه‌ریه‌ك له‌نێو گژوگیاكانی ‌وڵاتی هۆڵه‌ندا و به‌ریتانیا كه‌مبوونه‌وه‌ی گوڵ و هه‌نگ به‌دی ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌‌ش ئاماژه‌یه‌كی گرنگه بۆ كه‌مبوونه‌وه‌ی هه‌مه‌چه‌شنی سروشت

پسپۆڕانی مێروو له هه‌ریه‌ك له‌نێو گژوگیاكانی ‌وڵاتی هۆڵه‌ندا و به‌ریتانیا كه‌مبوونه‌وه‌ی گوڵ و هه‌نگ به‌دی ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌‌ش ئاماژه‌یه‌كی گرنگه بۆ كه‌مبوونه‌وه‌ی هه‌مه‌چه‌شنی سروشت.

گۆڤاری Science له‌زاری پسپۆری مێرووی كه‌نه‌دی Peter Kevan ده‌نووسێت: ئه‌نجامه‌كان زۆر ناهه‌موارترن، وه‌ك له‌وه‌ی چاوه‌ڕێ ده‌كران.

ماوه‌ی 25 ساڵه هاو‌ه‌ڵه‌كانی Kevan له به‌ریتانیا و هۆڵه‌ندا چاودێری كێشه‌ی پیتاندنی گوڵ له‌لایه‌ن هه‌نگ و مێرووی دیكه‌وه ده‌كه‌ن. ئه‌نجامه‌كانی ئه‌م چه‌ند ساڵ چاودێرییه ده‌ریده‌خه‌ن، كه هه‌مه‌چه‌شنی ڕووه‌ك ڕووی له‌كه‌مبوونه‌وه كردووه.

سه‌روه‌ری ئه‌م لێكۆڵێنه‌وه‌یه له ئه‌وروپا Koos Biesmeijer باوه‌ڕی وایه، كه كه‌می ژماره‌كانی ئێستای جۆره‌كانی ڕووه‌ك و مێروو، له‌داهاتوودا ئاماژه به ونبوونی ته‌واوه‌تییان ده‌دات. به‌ڵام كه‌مبوونه‌وه‌ی مێروو كاریگه‌رێكی گه‌وره‌ی بۆ سه‌ر پیتاندنی ڕووه‌كه‌كان ده‌بێت، كه پاپه‌ندی مێروون بۆ به‌رده‌وام بوونیان له‌بووندا.

له‌میانه‌ی ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌دا بۆ پسپۆران ده‌ركه‌وت، كه 75 جۆری ڕووه‌ك، كه پاپه‌ندی مێروون، به‌شێوه‌یه‌كی كه‌متر له ده‌شته‌كانی هۆڵه‌ندا و به‌ریتانیادا ده‌دۆزرێنه‌وه.

ئه‌م لێكۆڵینه‌وه‌یه‌وه نه‌یتوانی وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره بداته‌وه، ئایا كه‌مبوونه‌وه‌ی ژماره‌ی هه‌مه‌چه‌شنی ڕووه‌ك كاریگه‌ری له‌كه‌مبوونه‌وه‌ی ژماره‌ی هه‌‌نگ ده‌كات یان كه‌می ژماره‌‌ی هه‌نگه‌كانن كاریگه‌ی له‌سه‌ر كه‌مبوونه‌ی ڕووه‌كه‌كان ده‌كه‌ن.

ئەم بابەتە لە پێگەی (خۆزگە)وە وەرگیراوە

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 14:20 | چینی: دیاری نه‌کراو
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/21
چاندنی دارودره‌خت نابێته چاككردنی گۆڕانكارییه كه‌ش و هه‌وا
دوو لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستی ڕایانگه‌یاند، كه هه‌وڵدان بۆ باشكردنی گۆڕانكارییه‌كانی كه‌ش و هه‌وا له ڕێگایی چاندنی دراودره‌خته‌وه به مه‌به‌ستی هه‌ڵمژینی CO2 له به‌رگی ئه‌تمۆسفیردا، نابێته هۆی ده‌ربازبوون له‌و گۆڕانكاریانه

دوو لێکۆڵینه‌وه‌ی زانستی ڕایانگه‌یاند، كه هه‌وڵدان بۆ باشكردنی گۆڕانكارییه‌كانی كه‌ش و هه‌وا له ڕێگایی چاندنی دراودره‌خته‌وه به مه‌به‌ستی هه‌ڵمژینی CO2 له به‌رگی ئه‌تمۆسفیردا، نابێته هۆی ده‌ربازبوون له‌و گۆڕانكاریانه.

لێکۆڵینه‌وه‌كانی پێشووتر ئاماژه‌یاندا بوو به ئاستی خه‌ستی به‌رزی CO2، كه ده‌بێته هۆی زیادبوونی گه‌شه‌ی ڕووه‌ك و له‌هه‌مان كاتدا ڕووه‌كه‌كان ڕێژه‌یه‌كی زۆر له‌و گازه هۆكارانه‌ی قه‌تیسمه‌بوونی پله‌ی گه‌رمایی زه‌وی هه‌ڵده‌مژن.

به‌ڵام ئێستا و پاش ئه‌نجامدانی لێكۆڵینه‌وه له لایه‌ن دوو گروپی توێژینه‌وه‌ی ئه‌مه‌ریكییه‌وه یه‌كێكیان له زانكۆی كالیفۆرنیا له دیڤیس به سه‌روه‌ری یۆهان سیكس، كه ئه‌نجامه‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌‌كه‌یان له چالاكییه‌كانی ئه‌كادیمیه‌یی نیشتمانی بۆ زانست بڵاوكرده‌وه و لێكۆڵینه‌وه‌كه‌ی دیكه‌یان له لایه‌ن گروپێكی لێكوڵێنه‌وه‌ له زانكۆی مینیسۆتا به سه‌روه‌ری پێته‌ر ڕایچ و ئه‌نجامه‌كانیان له ڕووپه‌ڕی گۆڤاری (نێچه‌ر) بڵاوكرده‌وه. ئه‌نجامه‌كانی هه‌ردوو لێکۆڵینه‌وه‌ هۆشیاری ده‌ده‌ن به‌ بیرۆكه‌ی چاندنی دارودره‌خت، كه هیوابه‌ستن به‌و ‌ڕێگایه ‌چاره‌سه‌رییه نابێته هۆی چاككردنه‌وه‌ی گۆڕانكارییه‌كانی كه‌ش و هه‌وا.

نه‌بوونی ڕێژه‌یه‌كی پێویست له گازی نایترۆجین كارده‌كاته سه‌ر گه‌‌شه‌ی ڕووه‌ك به‌بێ ڕه‌چاوكردنی ڕێژه‌یی زۆری گازی CO2.

هه‌ڵمژێنی دیاریكراو

توێژه‌ران له‌میانه‌ی لێکۆڵینه‌وه‌كانیان بۆیان ده‌ركه‌وت، كه ئاستی گازی نایترۆجینی پێویست بۆ گه‌‌شه‌ی ڕووه‌ك به‌شێوه‌یه‌كی خێراو وه‌ك ئاستی CO2 زیاد ناكات. لێره‌وه‌ش‌ ده‌رده‌كه‌وێت، كه خێرایی گه‌شه‌كردنی ڕووه‌ك سنووری خۆی ده‌بێت و هاوكاتیش هه‌ڵمژینی ڕێژه‌یی CO2 له‌ لایه‌ن ڕووه‌كه‌وه دیاریكراو ده‌بێت.

گروپی لێكۆڵێنه‌وه‌ له زانكۆی مینیسۆتا بۆ چاودێركردنی چۆنێتی وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ڕووه‌ك بۆ ئاسته‌ جیاوازه‌كانی گازی نایترۆجینی درێژخایانترین لێکۆڵینه‌وه‌یان ئه‌نجامدا.

له‌‌ماوه‌ی شه‌‌ش ساڵ له چاودێری توێژه‌ران تێبینی ئه‌وه‌یان كرد، كه ڕێژه‌یی گازی نایترۆجینی به‌رده‌ست بۆ ڕووه‌كه‌كان به‌‌شێوه‌یه‌كی پله‌دار كارده‌كاته سه‌ر گه‌شه‌یان. به‌ڵام زیادكردنی نایترۆجین بۆ خاكی ڕووه‌كه‌كان ئه‌و شێوازه‌یی گه‌شه‌كردنی گۆڕی.

نیشتنی كاربۆن

له لایه‌كی دیكه‌وه گروپی لێكۆڵینه‌وه له زانكۆی كالیفۆریناوه داتای 80 لێكۆڵینه‌وه‌ی پێشووتریان وه‌ك سه‌رچاوه‌یه‌ك بۆ زانینی چۆنێتی كاریگه‌ری ئاستی گازی نایترۆجین له‌سه‌ر چۆنێتی پاشه‌كه‌وت كردنی كاربۆن له خاكدا كرد.

وه‌ك ئاشکرایه CO2ی به‌رگی ئه‌تمۆسفیری هه‌ڵمژێراوه له لایه‌ن ڕووه‌كه‌وه له كۆتاییدا له‌و خاكه‌ی ڕووه‌ك تێدا ده‌ژی سه‌قامگیر ده‌بێت، ئه‌ویش له‌كاتی كه‌وتنه‌ خواره‌وه‌ی گه‌ڵای ووشكی دره‌خته‌كاندا ڕووده‌دات، كه پاش شیبوونه‌وه‌ی گه‌ڵاكان پێكهاته‌كانی ناوه‌وه‌ی له‌ناو خاكدا بڵاوده‌بێته‌وه.

گروپی لێكۆڵینه‌وه‌ی كالیفۆرنیا له كۆتایی لێکۆڵینه‌وه‌كانیاندا گه‌یشتنه‌ ئه‌وه‌ی، كه ئاستی به‌رزی CO2ی به‌رگی ئه‌تمۆسفیر ده‌بێته هۆی كه‌ڵكه‌بوونی كاربۆن له خاكدا، ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ش گازی نایترۆجین به‌ڕێژه‌یه‌كی زۆر به‌رزتر وه‌ك له‌وه‌ی له‌ به‌رگی ئه‌تمۆسفیردا هه‌یه بۆی زیاد بكرێت.

وه‌ك توێژه‌ران ده‌ڵێن ئه‌نجامه‌كانی لێكۆڵینه‌وه‌كان تیشكدانه‌وه‌یه‌كی گشتی نیشان ده‌دات، چونكه پاپه‌ند بووه به داتاكان و ئه‌نجامه‌كانی پێشووتری سیسته‌می ژینگه‌ی هه‌مه‌چه‌شن. هه‌روه‌ها توێژه‌ران بۆیان ده‌ركه‌وت، كه كه‌مبوونه‌وه‌ی خۆراكی گرنگی پێویست، هه‌مان كاریگه‌ری سنووری گه‌شه‌كردنی ڕووه‌ك ده‌بێت.

هه‌ردوو لێكۆڵینه‌وه‌ له كۆتاییدا گه‌یشتنه ڕاستی‌ ئه‌وه‌ی، كه مرۆڤ به‌ ته‌نها به كرداره سروشتییه‌كان ناگه‌ته ئاواتی پاراستنی ژینگه و پاكردنه‌وه‌ی به‌رگی ئه‌تمۆسفیر له گازی CO2ی هۆكاری قه‌تیسمه‌بوونی پله‌ی گه‌رمایی زه‌وی.

 ئەم بابەتە لە پێگەی (خۆزگە)وە وەر گیراوە.

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 14:20 | چینی: دیاری نه‌کراو
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/21
دار بیی

 

 

دارێکی بێ به‌ری پڕ گه‌ڵا و لق و پۆ یه‌ له‌ تیره‌ی بی یه‌کان ه‌، لقه‌کانی ڕاست و درێژن، گه‌ڵاکانی درێژ و ساکارن ،زۆرتر له‌ جێی ته‌ڕایی و گوێی چۆم و ڕووباردا ئه‌ڕوێ، بۆ جوانی ئه‌ڕوێ و ده‌شینێژن، داره‌که‌ی باش نییه‌ و زوو ده‌ڕزێ، له‌ داری بی ته‌خته‌ دروست ئه‌که‌ن. ژنان له‌ لادێکانی کوردستان دا به‌ گه‌ڵای داربی سه‌ریان ده‌شۆرن و له‌و باوه‌ڕه‌دان که‌ مووی سه‌ریان به‌هێز ده‌بێ. دار بی پێش ئه‌وه‌ی گه‌ڵا بکا شتێك ده‌ر ده‌کا که‌ پێی ده‌ڵێن چرۆ و خه‌ڵک به‌ ناسکی ده‌یخۆن. له‌ توێکڵی داربیش دا کانزایه‌ك به‌ ناوی Salicine هه‌یه‌ که‌ ده‌رمانێکی باشه‌ بۆ بڕینی یاو (به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی له‌ش) و به‌ شێوه‌ی حه‌ب و شروب ده‌ست ده‌که‌وێت. گه‌ڵای بی ده‌رمانێکی باشه‌بۆ دژی سکچوون، ڕۆماتیسم و سه‌رمابردوویی. دار بی جۆری زۆره‌ و یه‌کێ له‌ جۆره‌ خراپه‌کانی کۆڵه‌بی یه‌. له‌ جۆره‌کانی دیکه‌شی زۆر کانزای دیکه‌ ده‌گرن که‌ بۆ ده‌رمان ده‌شێ. ئه‌مه‌ش چه‌ند جۆر دار بییه‌که‌: (کۆڵه‌بی)، (شۆڕه‌بی) که‌ له‌ هه‌موو جۆره‌کانی تری دار بی شۆخ و شه‌نگتره‌ و( شینه‌بی) یان شه‌نگه‌ بی. ئه‌ڵێن ئه‌م داره‌ 250 جۆری هه‌یه‌ و به‌ نه‌مامی زۆر زوو هه‌ڵده‌چێ و به‌رز ئه‌بێ، به‌ جۆرێك که‌ له‌ ساڵێك دا 2 مه‌تر باڵا ئه‌کا. داربی ته‌نیا له‌ ئێران دا 13 جۆری ده‌ڕوێ که‌ دوو جۆری به‌ ناوه‌کانی بید مشك و بید مجنون له‌وانی تر ناسراوترن. ئه‌مه‌ش چه‌ند جۆرێکی تری دار بی یه‌:

1- S.babylonica، ئه‌م جۆره‌یان سه‌ره‌تا له‌ ئاسیاوه‌ گه‌یشته‌ وڵاتانی ئه‌وروپایی و پێیان وابوو که‌ ئه‌مه‌ هه‌ر له‌و دار بییانه‌ی لێواری چۆمی بابلیۆنه‌ که‌ جوله‌که‌کان دوای سروده‌ دینیه‌کان چه‌نگ (ئامڕازێکی موزیكه‌)کانیان پێوه‌ هه‌ڵده‌واسی (Psalm 137)، به‌ڵام ئێستا ئه‌ڵێن له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ له‌ چینه‌وه‌ هاتووه‌.

2- S. persica, S. carmanisa، ئه‌مه‌یان به‌ ناوی ئێرانه‌وه‌ ناو نراوه‌.

3- S. purpurea، له‌ هه‌ندێك ناوچه‌ی کوردستان دا به‌م جۆره‌یان ده‌ڵێن په‌له‌بی.

4- S. alba، ئه‌میان شۆڕه‌ بی یه‌ که‌ به‌رزیه‌که‌ی ده‌گاته‌ 15 مه‌تر، گه‌ڵاکانی باریك و نووك تیژه‌ و لقه‌کانی داشۆڕاون. به‌ فه‌ڕه‌نسی Saule de levant, Saule parassole, Saule Pleureur و به‌ ئینگلیسیش Weepimg willow و چه‌ند ناوی دیکه‌شی هه‌یه‌، که‌ پێویست ناکا لێره‌دا بنووسرێن.

5- S. elbursensis، ئه‌م جۆره‌ دار بییه‌ ئه‌لبورزی یان سووره‌ بی یه‌ که‌ دارێکی به‌رزه‌، پایز گه‌ڵاکانی به‌ سوورێکی ئه‌رخه‌وانی ده‌ردێن، گه‌ڵاکانی هێلکه‌یی و نووك تیژن و ڕووه‌که‌یان سه‌وزێکی ئاماڵ شینه‌ و له‌ ژێره‌وه‌ که‌م ڕه‌نگ یان چه‌رموون، درێژییان له‌ 4 تا 12 سم و پاینه‌که‌یان له‌ 5 میلم تا 2 سم ئه‌بێ.

 

سه‌رچاوه‌:- پێگه‌ی (www.nawxo.org)

 

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 12:55 | چینی: دیاری نه‌کراو
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/18
برنج

دانه‌وێڵه‌یه‌کی سپی یه‌ له‌ گه‌نم ده‌چێ و له‌ تیره‌ی گه‌نمه‌یه‌کان ه‌، که‌ سه‌ر به‌ ده‌سته‌ی کێلان (کلوویه‌کان)ه‌ ...له‌ بژێوه‌ سه‌ره‌کیه‌کانی مرۆڤه‌، ڕوته‌وه‌بووی چه‌ڵتوکه‌، گیایه‌کی یه‌کساڵه‌یه‌ و به‌رزییه‌که‌ی (1،5م) ه‌، لاسکه‌که‌ی بڕ بڕه‌ (به‌م جۆره‌ لاسکانه‌ ئه‌ڵێن Chaume) و گه‌ڵاکانی باریك و درێژن و ڕه‌نگیێکی سه‌وزی کاڵیان هه‌یه‌ و گوڵه‌کانیشی چه‌رموون و 6 نێره‌کیان هه‌یه‌، له‌ مه‌ره‌زه‌دا به‌رهه‌م دێت و پێویستی به‌ ئاوی زۆره‌، له‌ ده‌نکی برنج ئه‌لکحول و نیشاسته‌ (تۆزی ئارد) ئه‌گرن. خوارنه‌وه‌یه‌کی ئه‌لکحوله‌ له‌ وڵاتی چین دا به‌ ناوی ساکی له‌ برنج دروست ده‌که‌ن. پێستی برنج ڤیتامینی( A و PP )ی تێدایه‌ و له‌ خودی برنجه‌که‌ش دا، ڤیتامینی( A و B ) ی ئاڵۆز،( D و E ) و هه‌ندێك کانزای چه‌ور، هایدراتی کا‌ربۆن، پرۆتین، ئادنین (Adenine, Adenitis)، فسفۆر، شه‌کر، کالسیۆم، مینزیۆم و پۆتاسیۆمی تێدایه‌. ئه‌و برنجانه‌ی که‌ پێسته‌که‌یان گیراوه‌ته‌وه‌ ڤیتامینی خۆیان له‌ ده‌ست داوه‌. برنجی لێنراو بۆ ده‌رمانی سکچوون و بۆ گه‌ده‌، بۆ به‌ردی گورچیله‌ و ریخۆڵه‌ باشه‌، به‌ڵام بۆ ئه‌وانه‌ی نه‌خۆشی شه‌کره‌یان هه‌یه‌ باش نییه‌. ئه‌گه‌ر ژنی دووگیان پێش منداڵبوونه‌که‌ی برنج بخوات به‌ ئازارێکی که‌متره‌وه‌ ده‌زێ. لینجاوی (ئاوی برنجی کوڵاو) بۆ ڕاگرتنی سکچوونی منداڵ به‌ که‌ڵکه‌، برنج به‌ زۆر شێوه‌ی وه‌ك شیربرنج به‌ دارچینی یه‌وه‌ ‌ بۆ هه‌ڵامه‌ت گرتوو باشه‌، وه‌ك پڵاو، قووڵی (قوبڵی) و له‌ دۆڵمه‌ش دا ده‌خورێ. له‌ ئارده‌که‌شی شیرینی وکاره‌کانی  فڕنی لێ دروست ئه‌که‌ن و له‌‌ زستانان دا ئه‌یخۆن که‌ بۆ سه‌رما زۆر باشه‌. برنج جۆری زۆره‌ و ئه‌مه‌ش چه‌ند جۆرییه‌کیه‌‌تی:- عه‌نبه‌ربۆ یان عه‌مه‌ربۆ که‌ جۆرێكی زۆر به‌‌ تامه‌، سه‌دری جۆرێکی تری بۆن خۆشه‌، برنجی گرده‌ و برنجی سه‌رڕه‌ش . برنج له‌ بنه‌ڕه‌ت‌دا له‌  وڵاتانی چین و ژاپۆن و هیندستانه‌وه‌ هاتووه‌. به‌ڵام ئێستا له‌ زۆر وڵات دا و هه‌روه‌ها له‌ کرماشان و شاره‌کانی کوردستانی تورکیا‌ و کوردستانی عێراقیش دا ده‌یچێنن. بێ ئه‌وه‌ی برنج چه‌كه‌ره‌ بکا له‌ ئاوی ده‌که‌ن به‌م کاره‌ش ئه‌ڵێن باسترغه‌. پاستاو یه‌که‌م ئاوی برنجه‌، ڕۆژ و دانێك ئاو له‌ برنج ده‌گرنه‌وه‌ و به‌م کاره‌ش ئه‌ڵێن تاڵخۆش. جله‌ مڵۆزمی بنجه‌. چه‌نبه‌ر پێکه‌وه‌نانی باقه‌ی چه‌ڵتووکه‌ و خوونه‌دان چه‌قاندنی باقه‌یه‌ و کۆڵنه‌مه‌ کوتانی هه‌وه‌ڵ جاری برنجه‌ له‌ دینگدا و قه‌ره‌نیمه‌ دووهه‌م کوتانی برنج و قه‌ره‌نیمه‌ی دووانێ یان ئاخ نیمه‌ دواین ترین کوتانی برنجه‌، کۆخڵیش وه‌ستای چه‌ڵتووکه‌ و کۆخڵنه‌ش حه‌قی وه‌ستای چه‌ڵتووکه‌.

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 14:50 | چینی: دانەوێڵە
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/16
به‌یبین، به‌یبون، گوڵه‌ بابونه‌

ڕووەکێکە‌ له‌ تیره‌ی تێکه‌ڵاوه‌کان ه‌، په‌له‌کانی سه‌وز و گوڵه‌کانی زه‌ردن،له‌ مانگی خاکه‌لێوه‌ و بانه‌مه‌ڕدا شین ده‌بێ و ده‌پشکوێ. نزیکه‌ی 30 سم به‌رز ئه‌بێ و 20 ڕۆژ ده‌ژی. ئەم ڕووەکە ‌ گوڵێکی ئاسمانی و چه‌رموو ئه‌کا و بۆن خۆشه‌ (بۆنی سێو ده‌دا)، ڕۆنێکی بۆن خۆشی لێ ئه‌گرن که‌ بۆ ده‌رمان ئه‌شێ، نزیکه‌ی 20 گرام له‌ گوڵه‌که‌ی له‌ 1 لیتر ئاودا ده‌م ئه‌که‌ن و ئه‌یخۆنه‌وه‌ که‌ بۆ زۆر نه‌خۆشی وه‌ك کار نه‌کردنی ڕیخۆڵه‌کان و بۆ ئه‌و ژنانه‌ی له‌ کاتی خۆیدا ناکه‌و‌نه‌ بێ نوێژییه‌وه‌ زۆر به‌که‌ڵکه‌. هاروه‌ها ئه‌م روه‌كه‌ چه‌ند جۆرێكی هه‌یه‌ .

سەرچاوە:- پێگەی (www.nawxo.org)

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 13:01 | چینی: گووڵ
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/16
بنه‌وشه‌، گوڵه‌ وه‌نه‌وشه‌.

ڕوەکێکی کورته‌ باڵایه‌ له‌ تیره‌ی به‌نه‌وشه‌کانکه‌ لاسکی باریك و گه‌ڵاکانی له‌دوای یه‌ك ڕیز کراون ،گوڵی وه‌نه‌وشه‌ بچکۆله‌یه‌ و ڕه‌نگی به‌نه‌وشەیە،  زه‌رده‌، گوڵه‌کانی پێنج په‌ڕه‌ن، به‌نه‌وشه‌ به‌ شێوه‌ی خۆڕست له‌ کوێستانان و لێو چۆمان ده‌ڕوێ یان له‌ باخچه‌ و بێستان دا ئه‌یچێنن و به‌هار له‌ پێش گوڵه‌کانی تره‌وه‌ ئه‌ڕوێ. ئه‌و جۆره‌ی که‌ گوڵه‌کانیشی به‌نه‌وشن بۆ ده‌رمان بەکاردێت. ئه‌م گوڵه‌ جۆری زۆره‌ و نزیکه‌ی 100 جۆری ناسراوه‌ و هه‌موویان له‌ شوێنه‌ گه‌رم و کوێستانیه‌کان دا ئه‌ڕوێن. ابوعلی سینا له‌ قانون در طب دا ده‌نووسێ: ڕۆنی به‌نه‌وشه‌ بۆ ده‌رمانی گه‌ڕی به‌که‌ڵکه‌ و بۆن کردن و هێنانه‌ سه‌ری گوڵه‌به‌نه‌وشه‌ ژانه‌سه‌ر ده‌ڕه‌وێنه‌ێته‌وه‌ و بۆ ده‌رمانی زۆر ده‌ردیتر باشه‌. ئه‌م گوڵه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی کورد دا زۆر خۆشه‌ویسته‌ و هۆنه‌رانی کورد زۆریان باسی ئه‌م گوڵه‌ جوانه‌یان کردوه‌.

سه‌رچاوه‌:- پێگه‌ی (www.nawxo.org)

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 12:53 | چینی: گووڵ
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/15
به‌ڵاڵووك، بڵاڵووکه‌ کێوی، پراڵوی، بڵاڵوك.

بڵاڵووك ‌ به‌قه‌د باڵای پیاوێك هه‌ڵده‌ستێ، به‌رێکی وه‌ك ئاڵووباڵوو ده‌گرێ و به‌ چه‌ندین ڕه‌نگ هه‌یه‌، زۆر جار له‌ کوێستان ده‌ڕوێ و له‌ نزیك ئاوه‌دانی په‌یدا نابێ، بنچکێکی له‌ تیره‌ی گوڵ سووره‌کان ، که‌ پێوه‌ندی ده‌ده‌ن به‌ داری هاڵه‌به‌ڵاڵووکه‌وه‌، لقه‌کانی ڕه‌نگیان سوورێکی تۆخ و لووسن و به‌ره‌که‌ش که‌ له‌ گه‌رمه‌ی هاوین دا پێده‌گا، زۆر به‌تامه‌ و به‌ قه‌ت نۆکێك ده‌بێ. له‌ به‌ڵاڵووك ڕۆنێك ده‌گرن که‌ بۆ ده‌رمان ده‌شێ، هه‌رچه‌نده‌ که‌ به‌ڵاڵووك بۆ خۆی ده‌رمانی باشه‌ بۆ هه‌ناسه‌ ته‌نگی، نه‌خۆشی سپڵ، زراو، ژانه‌ پشت، نه‌خۆشی میزڵدان وکۆڵنج و نه‌خۆشی تر. هه‌روه‌ها خواردنی به‌ڵاڵووك ئه‌بێته‌ هۆی فڕێدانی کرمی ڕیخۆڵه‌ و زیاد کردنی ڕاده‌ی میز و بێ نوێژی ژنان ڕێکوپێك ئه‌کا. بێجگه‌ له‌مانه‌ شه‌هوه‌ت زیاد ئه‌کا و سكچوونیش چاره‌سه‌ر ئه‌کا. پێشینه‌ ده‌نکی به‌ڵاڵووکیان به‌ په‌ڕۆی شینه‌وه‌ ده‌پێچایه‌وه‌ و ئاگریان ده‌دا و پێیان وابوو به‌م جۆره‌ کاره‌ جادوو کاریان لێ ناکا و به‌ چه‌ند پاته‌ کردنه‌وه‌ی ئه‌م کاره‌ پێیان وابوو به‌ دوژمنانیان دڵنه‌رم ده‌بن. بێجگه‌ له‌مه‌ش پێیان وابووه‌ که‌ دێو و درنج له‌ گوکه‌ڵه‌که‌ی ده‌ترسن. له‌ لقه‌کانی به‌ڵاڵووك که‌ره‌سته‌ی جوانی وه‌ک ده‌منه‌ (ده‌مه‌سیگار) و گۆچان و هیتر دروست ده‌کرێ .

 

سەرچاوە:- پێگەی (www.nawxo.org)

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 15:16 | چینی: میوە
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/14
بامێ.

ڕووەکێکە‌ له‌ تیره‌ی په‌نیرۆکه‌کان و له‌ خزمه‌کانی په‌موو. گەڵاکانی وه‌كو گه‌ڵای په‌موو پان و په‌نجه‌یی و نووک تیژن. بامێ‌ ڕووه‌کێکی چه‌ند ساڵه‌یه‌، به‌ڵام له‌و شوێنانه‌ی که‌ هه‌وا سارده‌ وه‌ك گیایه‌کی یه‌ك ساڵی لێهاتووه‌، به‌رزیی ئه‌گاته‌ 1 مەتر. گوڵه‌کانی تاك تاك و زه‌رد یان چه‌رموون و به‌شی ناوه‌ندی ئه‌م گوڵه‌ ئاماڵ سووره‌ و به‌ره‌که‌ی سه‌ووز و درێژ که‌ (بامێ)یه‌ و تۆوی زۆر تێدایه‌ که‌ بۆنیان نییه‌. بامێ‌ پێش ئه‌وه‌ی پێبگا له‌ ته‌رزه‌که‌ی ده‌که‌نه‌وه‌ و بۆ ده‌رمان به‌کاری دێنن، به‌ کوڵاوی و زۆر شێوه‌ی دیکەی‌ چێشت دا به‌کار دێ. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی ئاسن و کالسیۆم و ڤیتامینه‌کانی A و Cی تێدایه‌ خۆراکێکی چاکه‌، به‌ڵام ورگی هه‌ندێك که‌س ده‌ره‌قه‌تی هەرس کردنی بامێ‌ نایەت‌، بۆیه‌ زۆر جار ئه‌و جۆره‌ که‌سانه‌ کاتێك بامێ‌ ده‌خۆن دڵیان تێکه‌ڵ ئه‌بێ و ده‌ڕشێنه‌وه‌. بامێ‌ وشك ئه‌کرێ و یان له‌ قوتووی ئاو و خوێ دا ڕایده‌گرن بۆ زستان. له‌ زۆر وڵاتی ئاسیا و ئەفەریقادا به‌ هۆی چاندنی تۆوه‌که‌یه‌وه‌ ئه‌یڕوێنن. شه‌و و ڕۆژێك پێش چاندن تۆوه‌کانی له‌ ئاودا ده‌خوسێنن بۆ ئه‌وه‌ی زوو سه‌وز بن. مه‌ودای نێوان هێڵی تۆوه‌کان ده‌بێ نزیکه‌ی 1 مەتر بێ، به‌ڵام کاتێك سه‌وز بوون ئه‌م مه‌ودایه‌ که‌م ئه‌که‌نه‌وه‌ و ده‌یکه‌نه‌ 30 تاکوو 40 سم، تۆوه‌کانیش له‌ 1 تاکوو 2 سم له‌ ژێر خاکەکەوە‌ ده‌چێنن که‌ ئه‌میش به‌ گوێره‌ی باش و خراپی خاکه‌که‌یه‌.

سەرچاوە:- پێگەی (www.nawxo.org)

نووسینی: ‌ دەوەن ڕێکه‌وتی 15:54 | چینی: سەوزە
به‌سته‌ر | بۆ که‌سی‌تر | بۆچوون (0) | تێبینی تۆ ؟
2007/1/14
باینجان، باجان، باینجانی ڕه‌ش.

ڕووەکێکی  یه